Deze week hoorde ik het weer eens iemand zeggen, ik vermoed in een van de vele cultuurdebatten: "wat ons onderscheidt van dieren is dat we kunnen genieten van mooie dingen, en de drang hebben te creeëren". Valt veel voor te zeggen natuurlijk, en velen zullen het met deze uitspraak eens zijn. Het is echter een fascinerende veronderstelling. Het raakt aan de oorsprong van kunst en de vraag of het maken van kunst  puur menselijk gedrag is. Tijdens mijn master Art & Literature verdiepte ik me voor het vak "practices and debates in art and literature" in de 'biologische benadering' van kunst. Met name het onderzoek naar de vraag: 'maken dieren ook kunst'? was erg leuk om te doen, hoewel dat natuurlijk in mijn geval bij een verkenning bleef. Ik ben tenslotte geen bioloog. Er zijn ook weinig kunsthistorici die zich met dit thema hebben bezighouden, terwijl het toch heel zinning kan zijn omdat het ons inzicht kan geven in de basisprincipes van ons kunstgedrag. Het gedrag van dieren en het kunstgedrag van de mens kunnen  misschien heel verschillend lijken, maar toch geëvolueerd zijn uit dezelfde set  van eigenschappen.

De bekendste biologen die zich op dit onderewerp stortten, en er ook nog eens heel leuk en toegankelijk over schreven, zijn F. de Waal (o.a.: The ape and the sushi master. Cultural  reflections by a primatologist) en Desmond Morris. Er zijn in de loop der tijd ontzettend veel onderzoeken gedaan waar apen voorzien werden van middelen om te tekenen en te schilderen.Het bekendste voorbeeld (maar zeker niet het enige) van een  schilderende aap is Congo. Deze chimpansee maakte bijna 400 werken, die overigens goed verkochten (op veilingen deed Congo het vaak beter dan Warhol of Renoir!). Picasso had  zelfs een echte Congo aan de muur hangen. 

Belangrijke observaties die gedaan werden bij de experimenten is dat de apen bij het schilderen altijd binnen de grenzen van het papier bleven en dat er een sterke drang naar symmetrie te zien was in de tekeningen. Wanneer Congo een papier gegeven werd met een stip aan een kant, zette hij zelf ook een stip op zo’n manier dat de tekening in balans werd gebracht. Dit experiment werd op alle  mogelijke manieren herhaald en steeds met hetzelfde resultaat. Apen blijken dus gevoel te hebben voor orde en symmetrie. Ook bleken de apen, en met name Congo, zich steeds verder te ontwikkelen. De patronen die ze maakten werden steeds ingewikkelder en bestonden onder andere uit cirkels en spiralen.  Bovendien konden de apen een werk als (on)af beschouwen. Wanneer het werk weggehaald werd voordat de aap klaar was, werd hij zichtbaar geïrriteerd. Andersom werkt het ook: wanneer de aap klaar was kon hij niet gedwongen worden verder te schilderen.
Er zijn twee kampen wanneer het gaat om de vraag waarom de apen blijven schilderen als ze daar de kans voor krijgen. Het ene kamp, aangevoerd door Desmond Morris, gaat ervanuit dat de aap iets wil 'scheppen', het andere kamp gaat uit van de drang om iets 'weg te werken', namelijk het lege vel papier. Tegelijkertijd is het ook zo dat de apen weinig waarde lijken toe te kennen aan   de werken die ze geproduceerd hebben: soms scheuren ze het zelfs aan  stukken.  Hierbij is er dus een groot verschil tussen aap en mens: de aap probeert niet iets te maken dat blijft voortbestaan. Wellicht kunnen wij daar met onze eeuwige drang om te bewaren, beheren, behouden, conserveren, beschermen nog wel iets van leren.

Zaterdag bezocht ik voor het eerst een Mode Museum. In het Momu in Antwerpen zag ik de overzichtstentoonstelling van Walter van Beirendonck: Dream the world awake. Een goed gekozen titel, want aan fantasie en droombeelden geen gebrek in de creaties van deze ontwerper. Al snel ziet de bezoeker dan ook op een muur de tekst: "Everything you can image.... is real". 

Het was voor mij een vreemde ervaring om een expositie te bezoeken over iets waarvan ik werkelijk niets afweet. Bij de meeste beeldende kunst tentoonstellingen kan ik het werk plaatsen in een context, verbindingen leggen en vergelijkingen trekken. Het tot op zekere hoogte begrijpen. Eerlijk gezegd riep de tentoonstelling in Antwerpen vooral vragen bij mij op. Is dit kunst, design, mode? Waar ligt de scheidslijn en is zo'n afbakening van disciplines wel nodig? Dit is mooi, maar wie kan het dragen? Dit heb ik vaker gezien, maar waar? Niet alle vragen zullen, zeker voor de modekenners onder ons, even nuttig zijn. Maar het maakte de expositie voor mij wél extra spannend. 

De tentoonstelling bestaat uit 100 poppen, beslaat 30 jaar werk en is is opgebouwd rond 6 thema's: Fairytales, Alien Spirits, Techno Crafts, Alterations, Rituals en Actions / Reactions. Elk van de thema's is duidelijk herkenbaar door materiaalgebruik en thematiek. Ook is de laatste jaren duidelijk het engagement in Van Beirendoncks ontwerpen geslopen. De Burka wordt veelvuldig gebruikt in zijn ontwerpen en ook thema's als massaconsumptie en gender zijn duidelijk terug te vinden. 

Gelukkig was er naast de kleding op ronddraaiende poppen ook "Walters Wonderwall". Een muur waarop inspiratiebronnen, variërend van etnische kunst tot een penispomp en van speelgoed tot slogans te zien waren. Door deze items werd, ook voor een modeleek zoals ik, de context van de expositie duidelijker. 

Hoewel ik na 3 kwartier weer buiten stond en niet goed weet wat ik precies van de expositie moet vinden, toonde dit bezoek aan hoe fijn het kan zijn om eens iets te bekijken dat je nog nooit hebt gezien. Je te laten verwonderen door nieuwe beelden en gedachten. En daar dan vragen over te stellen. 

Mijn studie kunstgeschiedenis combineerde ik met de praktijkstudie Journalistiek en Nieuwe Media (JNM) en de naam zegt het al: daarvoor moest je toch echt wat praktijkervaring opdoen. Als ik destijds niet voor deze minor, die dit jaar overigens 10 jaar bestaat, had gekozen wist ik nu nog steeds niet wat RSS-feeds, een CMS of de 5 w's'zijn. En had ik waarschijnlijk nooit gepikeerd met wetenschapsjournalist Maarten Keulemans gemaild (wat mij overigens weer een enorme boost gaf om toch maar te bewijzen dat je bij JNM wel degelijk iets leert). Maar misschien wel het belangrijkst: Dan werd ik nu niet achtervolgd door......de dodo!

Voor mijn JNM stage besloot ik namelijk te kiezen voor een plek bij Natuurhistorisch museum naturalis. Er werd een perfect onderzoeksproject voor mij bedacht. Voor de website Natuurinformatie zou ik artikelen schrijven over de dodo en over het uiterlijk van die vogel. Doe nu eens als experiment je ogen dicht en denk aan een dodo. Ik wed dat je zoiets voor je ziet als dit. Zo'n lekker vet beest dat een beetje glazig uit zijn ogen kijkt en waarschijnlijk met moeite de ene poot voor de ander kan zetten. Tijdens het mini-onderzoekje dat ik bij Naturalis deed bleek al gauw dat het beeld van de dodo dat vooral zeventiende-eeuwse schilders ons voorschotelen niet erg klopt. En zoals het meer mensen overkomt die zich met dit beest bezig houden (er bestaat werkelijk waar een wereldwijde community van dodogekken!) raakte ik in de ban van de dodo. Ik besloot mijn bachelorscriptie er aan te wijden en dat resulteerde in: "Van vlotte vogel tot slome sukkelaar. De dodo in zeventiende-eeuwse tekeningen, prenten en schilderijen". Tijdens dit onderzoek kreeg ik de kans om een van de grootste schatten die we in Nederland hebben in mijn handen te houden, aan het papier te snuffelen en weg te dromen bij de tekeningen die er in staan. Ik heb het over het Journaal van de Gelderland. Naast prachtige gekleurde tekeningen van vissen, vogels en een op Mauritius aangespoelde Fransman, bevat het boek ook een inkttekening van de dodo. Eentje waaruit blijkt dat het arme dier helemaal geen vetzak was.

Omdat dit "Kunstwerk" (dat natuurlijk nooit zo bedoeld is maar eigenlijk 'slechts' een logboek is) zoveel indruk op mij maakte én zelfs dodogekken uit Amerika en Engeland jaloers op me zijn omdat ik het zélf heb mogen zien, verdient het als eerste een plek in de rubriek Kunstwerk in de kijker.

Af en toe word ik helemaal gek van alle blogs die ik volg of zou moeten volgen. Er zijn er zo véél! Waarom dan toch zelf ook aan de slag? Simpel: ik heb een stok achter de deur nodig. Met deze 'rubriek' op mijn website ga ik mezelf dwingen (ja, dat lees je goed!) om me, naast mijn werk in de cultuursector, ook te verdiepen in Kunstgeschiedenis en onderzoek waar ik me na mijn studie niet meer dagelijks mee bezig houd. Bovendien heb ik tijdens mijn studie écht wel wat leuke onderzoekjes gedaan, die nu op de plank liggen te verstoffen. Bijvoorbeeld over de vraag "Maken apen ook kunst?" , over "De dodo in zeventiende-eeuwse tekeningen, prenten en schilderijen", de bijzondere vriendschap tussen Michelangelo en Tommaso de'Cavalieri, menselijke resten in Nederlandse musea en over de humanist Otto van Veen. En dat is nog maar het begin.

Het moge duidelijk zijn dat ik niet kan kiezen tussen periodes, stijlen, kunstenaars en disciplines. Daarom wordt Kunstwerk in de kijker een vergaarbak van kunst die me raakt, irriteert, ooit boeide maar nu niet meer, verwondert, of die ik op straat tegenkom.